GS.TS Furuta Motoo: Người thầy gieo hạt giống tri thức, kết nối hai dân tộc bằng trái tim

“Việt Nam là mối tình đầu và cũng là mối tình thủy chung của tôi suốt nửa thế kỷ nay. Có thể nói rằng tôi là một nhà khoa học nước ngoài Made in Vietnam” – GS.TS Furuta Motoo, Hiệu trưởng Trường ĐH Việt Nhật, ĐHQGHN chia sẻ.

Là nhà nghiên cứu Việt Nam học hàng đầu tại Nhật Bản, chuyên gia uy tín về lịch sử và chính trị Việt Nam, GS.TS Furuta không chỉ giảng dạy bằng kiến thức, mà còn bằng cả sự đồng hành, thấu hiểu và tình yêu với đất nước này. Ông sử dụng thành thạo tiếng Việt, dành cả sự nghiệp để nghiên cứu về Việt Nam. 

GS.TS Furuta Motoo từng là Hiệu trưởng Trường Đại cương, Đại học Tokyo (2001-2002); Nguyên Phó Giám đốc Đại học Tokyo (2004 – 2006); Nguyên Giám đốc Thư viện Đại học Tokyo (2009 – 2015). Và hiện là Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Nhật, ĐHQGHN.

Những đóng góp của ông đã được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu và phần thưởng cao quý: Giáo sư được Đại học Quốc gia Hà Nội trao bằng Tiến sĩ danh dự, Huy chương Hữu nghị (năm 1980); Giải thưởng Nhà nước về khoa học công nghệ (năm 2012); Huân chương Hữu nghị (năm 2013). 

Với cán bộ, giảng viên, sinh viên Trường Đại học Việt Nhật, ĐHQGHN di sản lớn nhất mà ông để lại không nằm ở những danh hiệu – mà ở tâm huyết xây dựng, phát triển trường, và hơn cả là tấm lòng dành cho sinh viên.

Mới đây, khi được nhận Giải thưởng Bảo Sơn, Giáo sư Hiệu trưởng đã trích 1 tỷ đồng để đóng góp vào quỹ học bổng cho sinh viên VJU. Trước đó, ông vẫn âm thầm, bền bỉ đóng góp, đặc biệt là dành phần lớn các giải thưởng, nhuận bút viết sách để trao tặng học bổng cho sinh viên (tổng giá trị tích lũy gần 700 triệu đồng). 

Ở Trường ĐH Việt Nhật, trong hầu hết các đợt trao học bổng, cái tên học bổng Thầy Furuta luôn là một phần thưởng quý giá dành cho những sinh viên ưu tú, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn hoặc các hoạt động kết nối đào tạo, nghiên cứu của sinh viên, học viên với Nhật Bản. Ví dụ, năm 2020, ông dành 2 triệu yên từ Giải thưởng Daido Seimei – giải thưởng danh giá của Chính phủ Nhật Bản – để hỗ trợ các sinh viên khóa đầu tiên ngành Nhật Bản học. Bên cạnh đó, bằng uy tín và tình cảm của mình, GS. Furuta cũng kết nối và kêu gọi tài trợ thông qua các câu lạc bộ khoa học, các doanh nhân, trí thức Nhật Bản tài trợ cho sinh viên Trường ĐHVN, như quỹ Azabu (1.3 triệu JPY và 155 triệu đồng), Mr. Takehara (200tr đồng) và nhiều tổ chức khác.

Hàng năm, học bổng mang tên GS Furuta vẫn luôn tiếp tục được duy trì tại VJU, là nguồn động viên lớn lao và thiết thực cho những bạn sinh viên trên con đường theo đuổi tri thức 

Cảm ơn GS. Furuta Motoo – người đã dành trọn tâm huyết để trở thành “cầu nối tri thức” giữa hai nền văn hóa Việt – Nhật!

Nguồn: FB của Đại học Quốc gia Hà Nội

GS.TS Momoki Shiro (Đại học Việt – Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội): “Tôi vẫn giữ các số báo Hànội mới những năm 1980”

Giáo sư, Tiến sĩ (GS.TS) Momoki Shiro (sinh năm 1955) là Giáo sư Lịch sử Đại học Quốc gia Osaka (Nhật Bản), hiện là chuyên gia JICA làm việc tại Chương trình Khu vực học, Đại học Việt – Nhật (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Thuộc thế hệ thứ 3 của các nhà Việt Nam học người Nhật, GS.TS Momoki Shiro đến Việt Nam ngay từ những năm bắt đầu đổi mới (1986). Và Hànộimới cùng Nhân Dân là những tờ báo đầu tiên ông đã đọc hằng ngày để cập nhật tin tức, học tiếng Việt.

Hơn 30 năm nghiên cứu, sống ở Việt Nam, ông nói: “Ở Osaka, tôi vẫn giữ những tờ báo và bài báo Hànộimới những năm 1980 về lịch sử, văn hóa”.

Đọc báo – Cách thu nạp thông tin hữu hiệu

Các sinh viên, học viên, giảng viên Trường Đại học Việt – Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, lâu nay đã quen thuộc với hình ảnh vị giáo sư Nhật Bản của chương trình Khu vực học thường xuyên ăn sáng, ăn trưa ở các quán ăn văn phòng, sinh viên. Ông ưa thích những món bình dị của ẩm thực Việt như xôi, bún chả, cơm rang, bánh mì… và đôi khi “ra đề” cho các học trò trên Facebook một cách thú vị: “Hãy nghĩ ra đề tài nghiên cứu khu vực học liên quan đến các đồ uống này”.

Có lớp sinh viên trẻ trung, nghịch ngợm gọi ông trìu mến là “Thầy Đào” dịch từ tên “Momoki” (cây đào theo tiếng Nhật) trong tên ông – Momoki Shiro. Và, cũng từ cái tên Việt Nam “Đào Chí Lãng” mà ông tự đặt để bày tỏ tình cảm với Việt Nam.

Từ khi còn là một học sinh trung học, tiếp nhận tin tức về chiến tranh Việt Nam qua truyền hình, Momoki Shiro đã mong muốn nghiên cứu về Việt Nam. Năm 1986, ông sang Việt Nam học tiếng Việt và nghiên cứu, đến nay hơn 30 năm đi về giữa Việt Nam và Nhật Bản, ông được xem là nhà sử học, nhà Việt Nam học có nhiều đóng góp cho Việt Nam, cho Hà Nội.

Giáo sư Momoki Shiro cho thấy điều quan trọng với một nhà nghiên cứu nước ngoài khi sống ở Việt Nam là khả năng hòa nhập như một nhà dân tộc học vào đời sống bản địa. Ông thích đi du lịch một mình và “3 cùng” với người dân nơi ông tới.

Ông nói vui mà cũng là chắt lọc từ hành trình quan sát, nghiên cứu của mình, rằng “Bánh mì Việt Nam cũng là một thành tựu của đổi mới”. Hay như cách ông dặn dò sinh viên: “Giấy giới thiệu của trường đại học không có tác dụng gì đâu, muốn phỏng vấn các cụ ở làng thì phải ngồi xuống và uống chén rượu”.

Cũng như vậy, một trong những cách để thu nạp tin tức và hiểu đất nước con người bản địa là đọc báo. Giáo sư Momoki chia sẻ: “Từ tháng 10-1986, khi sang Việt Nam tôi đã đọc Báo Hànộimới và Nhân Dân. Sau này thói quen hằng ngày của tôi cũng là uống cà phê và đọc báo mỗi sáng. Ở nhà riêng của tôi tại Osaka, tôi vẫn giữ những tờ báo và bài báo Hànộimới, ví như tờ báo có sự kiện Đại hội Đảng, các bài báo về văn hóa thú vị. Hiện nay, không thể phủ nhận lợi ích to lớn của internet, nhưng tôi vẫn thích đọc báo giấy”.

Giáo sư Momoki Shiro cũng nhắc đến hình ảnh những sạp bán báo tại Hà Nội mà nay không còn nữa, và cả những thách thức mà báo chí đang phải đối diện.

Ông cũng cho biết: “Những năm 1980, các tờ báo lớn Nhật Bản ở vào thời kỳ đỉnh cao. Có báo phát hành cả bản buổi sáng như Asahi Shimbun, Mainichi Shimbun. Thời phát xít Nhật, các tờ báo chỉ có 4 trang, sau đó dần dần lên 8 trang, 12 trang, rồi 16 trang, 20 trang, nhiều nhất là tờ chủ nhật lên tới hơn 30 trang. Những năm 1970 – 1980, bình quân bản buổi sáng 24 trang, buổi chiều 12 trang. Tuy nhiên, báo giấy gần đây giảm tờ buổi chiều và giảm cả số trang”.

Giáo sư Momoki Shiro (ngoài cùng bên trái) đến Việt Nam từ những năm bắt đầu đổi mới đất nước (1986).

Mặc dù vậy, Giáo sư Momoki Shiro cũng khẳng định, nhiều giáo viên trung học Nhật Bản vẫn hướng dẫn học sinh đọc báo bên cạnh việc học sách giáo khoa. Khoa sử Trường Đại học Quốc gia Osaka yêu cầu sinh viên đọc báo, sách giấy đối với hoạt động nghiên cứu khoa học.

Ông dẫn ra một câu chuyện thú vị, việc đọc tài liệu sách báo giấy với giới nghiên cứu còn giúp phân biệt tài liệu thật – giả, thông qua xác định niên đại tài liệu từ chất liệu giấy, cách thức in ấn… Tại Trường Đại học Việt – Nhật, hình ảnh của GS.TS Momoki Shiro xuất hiện trên giảng đường luôn gắn với một chồng sách tham khảo.

Phạm Hà Trang, sinh viên ngành Nhật Bản học, lớp BJS2020 (Trường Đại học Việt – Nhật) bày tỏ: “Giáo sư Momoki luôn khuyến khích sinh viên tham khảo tài liệu, sách báo để mở mang kiến thức, hướng tới việc “tự học suốt đời”. Bên cạnh việc giới thiệu tới sinh viên những tác phẩm hay, thầy luôn sẵn sàng mở thêm những lớp học bổ sung ngay cả khi môn học đã kết thúc”.

“Mong Hà Nội có thêm những mô hình phát huy bản sắc văn hóa”

Là giáo sư về lịch sử châu Á và đặc biệt là lịch sử thời Lý, Trần của Việt Nam, GS.TS Momoki Shiro đã có mặt trong đoàn chuyên gia nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long và dự Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.

Ông từng dành tặng khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, hơn 700 cuốn sách nghiên cứu về Đông Á, Đông Nam Á, Việt Nam mà ông sưu tầm từ nhiều năm để tri ân nơi ông từng học tập, nơi có những nhà khoa học lớn mà ông khẳng định mình “chịu ảnh hưởng mạnh mẽ” như Giáo sư Phan Huy Lê, Giáo sư Trần Quốc Vượng, Giáo sư Hà Văn Tấn.

Hơn 30 năm nghiên cứu về Việt Nam, ông mang đến các công trình nghiên cứu với phương pháp tiếp cận mới của sử học toàn cầu. Một số đề tài tiêu biểu như thiết chế chính trị Việt Nam thời Lý, Trần; biến đổi xã hội Đại Việt thế kỷ XIV qua văn khắc – khảo sát trường hợp vùng Hà Tây; nghiên cứu lịch sử Chămpa và thương mại biển Đông Á – Đông Nam Á…

Tri thức của ông là sự kết hợp của đọc và sống với đời sống hằng ngày một cách vừa cẩn trọng, nghiêm túc vừa gần gũi, thấu hiểu. Những chuyến điền dã nghiên cứu khu vực học có sự tham gia của GS.TS Momoki Shiro đầy ắp những kiến giải thú vị, bổ ích cho người làm khoa học.

Chia sẻ về Hà Nội, ông có những góc nhìn so sánh với cố đô Kyoto nghìn năm tuổi của Nhật Bản: “Hà Nội phát triển rất nhanh, tâm tính con người, xã hội cũng có nhiều thay đổi, có điểm giống và khác với Kyoto. Tôi hay nhớ lại kỷ niệm của mình khi ở Kyoto. Ở Kyoto, phải có 3 đời từng sống tại đây mới được chấp nhận là dân cố đô. Về cơ bản là dân Kyoto vẫn tự hào về nền nếp lâu đời của mình. Giới khoa học Nhật Bản cũng ghi nhận vai trò Kyoto trong lịch sử và văn hóa”.

GS.TS Momoki Shiro cũng cho biết, thủ đô Tokyo thì phát triển kinh tế, cố đô Kyoto thì kêu gọi giữ gìn bản sắc văn hóa. Kyoto không có hiện tượng di dân mạnh, dân số gần như ổn định trong 50 năm qua, thành phố có những khu công nghiệp nhưng rất hạn chế. Tuy nhiên, Kyoto lại phải đối phó với vấn đề giao thông (tắc đường trên các đường phố cổ, hẹp và ô nhiễm không khí).

Trong điều kiện như vậy, lịch sử phát triển Kyoto đã ghi nhận một số mô hình sản xuất và kinh doanh rất mới mẻ như triết lý kinh doanh của ông Inamori Kazuo (đã có sách dịch sang tiếng Việt), rồi là nhà máy Nintendo sản xuất đồ chơi điện tử nổi tiếng thế giới, thành lập năm 1889 tại Kyoto… Các mô hình này đặt mục tiêu mang lại hạnh phúc cho nhân viên trước hết và đều không ngừng tìm kiếm, sáng tạo sản phẩm cạnh tranh.

Qua những chia sẻ trên, ông bày tỏ hy vọng, Hà Nội sẽ đưa ra mô hình sáng tạo độc đáo để giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa cũng như bề dày lịch sử của thành phố. Bởi đây chính là nền tảng để phát triển bền vững.

Theo Hải Miên, Báo Hà Nội mới.

GS.TSKH Vũ Minh Giang: tận hiến với đời, tận tâm với quê hương

Nhắc đến ông là nhắc đến một trong những nhà khoa học và chuyên gia đầu ngành về lịch sử và một số chuyên ngành trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục. Thực tế hơn 40 năm công tác và phục vụ cho sự nghiệp chung, nhất là trong sự nghiệp giáo dục – đào tạo, đã khẳng định vai trò và năng lực của GS.TSKH Vũ Minh Giang cả trong đào tạo, trong nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn. Nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, Chuyên gia cao cấp, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội – GS. Vũ Minh Giang đã có nhiều công trình nghiên cứu mang lại những giá trị rất thiết thực và căn bản, thể hiện rõ nét tư duy mạch lạc, khách quan, cẩn trọng và toàn diện của một nhà khoa học, một nhà giáo đầy trách nhiệm và tâm huyết.

GS.TSKH Vũ Minh Giang có khá nhiều lĩnh vực nghiên cứu đạt tới độ chuyên sâu. Trong đó, khoa học lịch sử là lĩnh vực hoạt động chính của ông, vốn rất đa dạng và không kém phần phức tạp, nên người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử rất cần đảm bảo tính logic của vấn đề, mối liên quan ngang – dọc, trước – sau của thực tiễn. Vì vậy, ông đã dành tâm huyết và trí tuệ của mình để nghiên cứu không phải một mà là nhiều vấn đề khác nhau, mà theo ông vấn đề nào cũng cần thiết cả.

Những tận hiến cho sự nghiệp

Nếu không kể 2 năm nhập ngũ trực tiếp cầm súng chiến đấu tại mặt trận phía Nam (sau khi đã học năm thứ tư Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội), thì ông Vũ Minh Giang phải mất 16 năm liền “đèn sách” từ bậc đại học lên để có được học vị TSKH (bảo vệ Luận án tại Đại học Tổng hợp Lômôlôxôp thuộc Liên Xô cũ). Và điều quan trọng nữa là niềm say mê, là ý chí vươn lên để không ngừng bồi tụ cho mình có được những kiến thức sâu rộng.

Năm 1972, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ở vào thời điểm quyết liệt. Đang học năm thứ tư Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông lên đường nhập ngũ và trực tiếp cầm súng chiến đấu ở chiến trường miền Nam. Năm 1974, theo sự điều động ông được chuyển ra Bắc, trở lại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và được phân công làm cán bộ giảng dạy của trường, bắt đầu sự nghiệp mới: dạy học và nghiên cứu khoa học. Tuy có một thời gian gián đoạn do phục vụ trong quân đội, nhưng bù lại, GS. Vũ Minh Giang đã có được những trải nghiệm thực tế quý báu ngay nơi chiến trường ác liệt của cuộc kháng chiến. Đối với một người nghiên cứu và giảng dạy môn lịch sử, thực tiễn đó càng hữu ích hơn.

Được xếp vào lớp cán bộ “nguồn” vừa có năng lực, vừa có thực tiễn, năm 1980, ông được cử đi làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô, tại Trường Đại học Tổng hợp Lômôlôxôp – một trong những trường đại học lớn nhất và danh tiếng nhất thế giới thời kỳ đó. Với chuyên ngành Lịch sử kinh tế, ông đã thể hiện là một nghiên cứu sinh giàu tiềm năng, được các giáo sư của trường quý mến và đánh giá cao. Năm 1985, ông bảo vệ xuất sắc Luận án Phó Tiến sĩ, ngay năm sau (1986) ông lại bảo vệ thành công Luận án Tiến sĩ khoa học. Đó là một kết quả không mấy người đạt được trong một thời gian ngắn. Mặc dù vậy, trong suy nghĩ của GS. Vũ Minh Giang, thực sự được cống hiến tri thức của mình cho sự nghiệp xây dựng quê hương đất nước mới là khát vọng lớn lao và cháy bỏng nhất của ông. Về nước giữa những năm đầu của công cuộc đổi mới, rất nhiều khó khăn phải đối mặt. Song, GS. Vũ Minh Giang vẫn tin ở tương lai phát triển của đất nước trên nền tảng của sự đổi mới. Bằng những nỗ lực không mệt mỏi của mình, ông đã được giao đảm nhiệm nhiều cương vị khác nhau trong và ngoài trường đại học, từ Chủ nhiệm Bộ môn, đến Phó Chủ nhiệm, rồi Chủ nhiệm Khoa và Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông là Phó Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam từ năm 1991 đến 2003. Hiện GS.TSKH Vũ Minh Giang là Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo ĐHQG Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Chủ nhiệm Bộ môn Lịch sử Việt Nam cổ trung đại. Ở cương vị nào, ông cũng thể hiện tâm huyết và trình độ cao của một nhà nghiên cứu chuyên sâu.

1. Vũ Minh Giang là một nhà khoa học có ý thức rất rõ về vai trò “đi trước một bước” trong nghiên cứu, nhằm có được những cơ sở khoa học đầy đủ, vững chắc để giải quyết và minh chứng các vấn đề thực tế yêu cầu. Không chờ cho đến khi đủ điềuk iện và các yếu tố liên quan, ngay từ năm 1998, ông đã cùng các đồng nghiệp nghiên cứu để tổ chức 4 Hội thảo quốc tế về Việt Nam học với vai trò là Trưởng ban Tổ chức. Đây có thể coi là tiền đề cho sự ra đời của Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển sau này. Thực tiễn phát triển của Viện trong hơn chục năm qua đã minh chứng về vai trò cần có của Viện đóng góp vào tiến trình phát triển chung, cả trong hoạt động nghiên cứu và trong công tác đào tạo, nhất là đào tạo sau đại học với những vấn đề liên ngành về Việt Nam.

Là một nhà giáo, đồng thời là một nhà sử học, GS. Vũ Minh Giang đã có sự kết hợp chặt chẽ giữa giảng dạy và nghiên cứu. Hai hoạt động ấy tương hỗ cho nhau, tạo nên hiệu quả cao hơn trong công việc. Ông là tác giả và đồng tác giả của nhiều công trình nghiên cứu, nhiều cuốn sách chuyên khảo và sách giáo trình phục vụ giảng dạy. Trong đó có những công trình được đánh giá rất cao do tác dụng và giá trị thiết thực trong thực tiễn như: Tiến trình lịch sử Việt Nam (NXB Giáo dục), Giáo trình lịch sử Việt Nam (NXB Chính trị Quốc gia), Lịch sử Vùng đất Nam Bộ (Chủ biên – NXB Thế giới), Lịch sử Việt Nam – Truyền thống và hiện đại (Tác giả – NXB Giáo dục), Những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trong tình hình hiện nay (NXB Chính trị Quốc gia)… Cùng với đó là hàng trăm bài báo chuyên đề của ông đã được đăng trên các báo, tạp chí trong và ngoài nước, được các nhà chuyên môn đánh giá cao. Nhiều hội thảo khoa học quan trọng về lịch sử, về giáo dục, về Việt Nam học mà ông trực tiếp là Trưởng Ban tổ chức, là Trưởng Ban thư ký. Những công trình lịch sử của ông được đánh giá cao và giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề cần được minh chứng. Cuốn Lịch sử vùng đất Nam bộ là một trong những công trình như vậy.

Trong công tác giáo dục – đào tạo, nhà giáo Vũ Minh Giang đã dành rất nhiều tâm huyết và thời gian cho công việc. Ông coi đó là sự nghiệp, là hạnh phúc và cũng là trách nhiệm đối với thế hệ trẻ. “Với tôi, người thầy, nghề giáo nói chung có hai điều thiêng liêng nhất phải có, đó là tâm huyết với nghiệp làm thầy làm cô của mình và phải quan tâm tới chuyện mình là thế nào trong mắt các học trò” – Giáo sư Giang chia sẻ – “Nếu ai cũng tâm niệm điềm đó, chắc chắn ngành giáo dục sẽ thay đổi nhiều. Các thầy cô đều hiểu học trò của mình cần cái gì, đôi khi họ hiểu học trò của mình hơn cả những nhà quản lý của ngành. Nếu có tâm huyết, họ sẽ có những hiến kế, đề xuất hay cho ngành. Còn nếu quan tâm tới hình ảnh của mình trong mắt học trò, họ sẽ biết tự sửa mình để làm thầy cho đáng làm thầy”. Không chỉ giảng dạy ở trong nước, GS. Giang còn giảng ở nhiều trường đại học nước ngoài như ở Nhật Bản, Hoa Kỳ, Pháp. Tại đây, ông được nhận nhiều giải thưởng cho quý như Huân chương Cành cọ Hàn lâm của Chính phủ Pháp… Tâm huyết của nhà giáo Vũ Minh Giang với nghề còn thể hiện ở sự trăn trở, ở những đóng góp cho sự nghiệp giáo dục – đào tạo trong nhà trường. Ông là người khởi xướng và chỉ đạo công tác đổi mới tuyển sinh theo đề riêng của ĐHQGHN từ nhiều năm trước. Ngay đối với vấn đề đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay, Giáo sư Vũ Minh Giang cũng đưa ra những ý kiến, quan điểm rõ ràng, cụ thể và gắn với thực tiễn, với xu hướng phát triển của thời đại.

Năm 2010, trước thềm Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, một trong những hoạt động học thuật lớn nhất, duy nhất và thiết thực nhất trong Đề án được Thủ tướng phê duyệt là Hội thảo quốc tế Hà Nội học với chủ đề: Thủ đô Hà Nội phát triển theo hướng bền vững trong bối cảnh biến đổi toàn cầu. ĐHQGHN được tin tưởng giao nhiệm vụ là cơ quan thường trực tổ chức Hội thảo. Và, GS.TSKH Vũ Minh Giang đảm nhiệm vai trò Trưởng ban tổ chức Hội thảo ý nghĩa này.

Trong những năm gần đây, khi vấn đề biển Đông và cuộc đấu tranh và chủ quyền Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đòi hỏi ngày càng cao sự góp sức của các nhà sử học, GS.TSKH Vũ Minh Giang đã lao vào sự nghiệp này với những bài viết và hoạt động có tính chiến đấu cao. Đặc biệt là công trình Cơ sở học về chủ quyền Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ của Bộ Khoa học và Công nghệ, được giới chuyên môn trong và ngoài nước đánh giá cao.

Hiện nay, với tư cách là Phó Chủ nhiệm đề án cấp Nhà nước, GS.TSKH Vũ Minh giang cùng với GS. Phan Huy Lê và nhiều nhà sử học đầu ngành đang tập trung công sức cho việc xây dựng một công trình Lịch sử Việt Nam có tầm cỡ với dung lượng lên tới 25 tập thông sử và 5 tập biên niên. Đây sẽ là bộ lịch sử dân tộc lớn nhất từ trước tới nay…

Tận tâm với quê hương và cộng đồng

GS.TSKH Vũ Minh Giang sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và cách mạng. Bố ông quê ở xã Minh Tân, huyện Thủy Nguyên và mẹ ông quê ở xã Đông Phương, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng. Nhưng trong kháng chiến chống thực dân Pháp, cả hai ông bà đều lên chiến khu tham gia các hoạt động kháng chiến, gặp nhau và nên duyên vợ chồng ở đó. Năm 1951, cậu bé Vũ Minh Giang chào đời ngay tại chiến khu khi cuộc kháng chiến còn hết sức cam go, cuộc sống thiếu thốn mọi bề nhưng  với ông, Hải Phòng là quê hương gốc,   ông thường xuyên theo sát những bước phát triển của thành phố Cảng, vui niềm vui của quê, trăn trở cùng những khó khăn của quê hương

Dù làm gì, ở đâu, ông cũng sẵn sàng đem tâm huyết và trí tuệ của mình đóng góp cho quê hương bằng những công việc cụ thể. Gần đây nhất, năm 2014, khi Hải Phòng được giao tổ chức Lễ khai mạc năm du lịch, GS.TSKH Vũ Minh Giang được mời tham gia đóng góp xây dựng kịch bản chương trình. Ông đã đưa ra ý tưởng tổ chức làm nổi bật những nét đẹp truyền thông của nền văn minh lúa nước, được Ban Tổ chức đồng tình. Nhiều vấn đề được cho là phức tạp về học thuật, thành phố đều mời GS. Giang tham gia ý kiến và ông đã có những tiếng nói tích cực, những minh chứng có tính thuyết phục cao. Ông còn tham gia trong Ban biên soạn Bộ lịch sử thành phố Hải Phòng với vai trò là một cảng biển từ hàng trăm năm về trước; đóng góp ý kiến và Báo cáo Chính trị trình Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XV…

Với quê hương là thế – ông vẫn luôn tận tâm, vẫn luôn sống có nghĩa có tình. Bởi “quê hương mỗi người chỉ một” và ông cũng không thể là ngoại lệ.

Bài viết của Xuân Phúc, đăng trên Web Trường ĐH KHXH&NV

GS.TS. NGND Nguyễn Quang Ngọc: Nửa thế kỷ nặng lòng với Hà Nội

Hơn 50 năm gắn bó với Hà Nội, công bố gần 100 công trình khoa học có tính thực tiễn, hơn 50 đề tài nghiên cứu bảo tồn di sản văn hóa, xây dựng thành công ngành Hà Nội học,… nhưng với GS.TS. NGND Nguyễn Quang Ngọc, bấy nhiêu đó “vẫn chưa đủ để trả món nợ ân tình cho mảnh đất Thủ đô”.

Bài học đầu tiên về Hà Nội

Những ngày cuối năm, tôi có dịp tới thăm GS.TS. NGND Nguyễn Quang Ngọc, nguyên Giám đốc Trung tâm Hà Nội học và Phát triển Thủ đô. Căn phòng của ông đầy ắp sách, nằm khiêm tốn trong dãy nhà cũ của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, nơi ông đã gắn bó nửa thế kỷ với công việc giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Ở tuổi 70, khi những người bạn cao niên đồng học ngơi nghỉ thì vị giáo sư vẫn ngày ngày lên lớp giảng bài cho sinh viên và dành hết tâm huyết cho những công trình khoa học với các phát hiện mới về lịch sử Hà Nội.

Mở đầu câu chuyện, giáo sư Nguyễn Quang Ngọc kể với tôi về việc quy hoạch đô thị Hà Nội, đến những phát hiện thú vị về mảnh đất Cổ Loa. Ông nói, Đông Anh là vùng đất hội tụ cao nhất các yếu tố, điều kiện văn hóa, lịch sử để trở thành đô thị văn minh, hiện đại theo đúng xu thế phát triển trên thế giới. Đáng chú ý, khu vực Đầm Vân Trì nối giữa Cầu Nhật Tân và Cổ Loa, có địa mạo, địa chất đặc biệt bởi nơi đây từng là lòng sông cổ, có tuổi đời trên 1 vạn năm, đủ điều kiện để xây dựng đô thị hiện đại.

“Cấu trúc thành Cổ Loa rất đặc biệt với hệ thống hào nước, hệ thủy liên quan đến dòng sông Hồng, đời sống kinh tế, văn hóa của người Việt, thuộc loại hàng đầu trên thế giới. Khi làm tổng chủ biên cuốn Dư địa chí Đông Anh, tôi từng đề xuất: phải khôi phục lại toàn bộ hệ thủy của Cổ Loa. Nếu làm được như vậy, chúng ta sẽ có một hình dung đầy đủ về kinh đô đầu tiên thời đại dựng nước của dân tộc. Điều này có ý nghĩa to lớn, phát huy được giá trị lịch sử của Công viên lịch sử văn hóa Cổ Loa” – GS Nguyễn Quang Ngọc say sưa kể.

Có lẽ, những ai biết đến GS Nguyễn Quang Ngọc đều hiểu vì sao ông lại đam mê nghiên cứu về lịch sử Hà Nội đến vậy. Đặc biệt, với Cổ Loa, ông có nhiều kỷ niệm đáng nhớ. Hơn 50 trước, sau khi tốt nghiệp phổ thông hệ 10 năm tại Hải Phòng, vốn mê Toán từ nhỏ nhưng định mệnh lại dẫn dắt cậu học trò Nguyễn Quang Ngọc đến với môn Sử. “Khi tôi vào học khoa Sử của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, bài học đầu tiên là Nhập môn Khảo cổ học của thầy Trần Quốc Vượng. Tôi còn nhớ như in phong cách giảng bài cuốn hút đến kỳ lạ của thầy và cuối buổi, thầy khẽ nhắc học trò: “Bây giờ ăn cơm Hà Nội, uống nước Hà Nội, thì nhớ trả nợ nguồn cho Hà Nội. Tôi yêu môn Sử và gắn bó với Hà Nội ngay từ bài học đầu tiên này” – vị giáo sư trầm ngâm kể.

Thế rồi, trong những chuyến thực tập khảo cổ học ở Cổ Loa, ở Dục Tú (Đông Anh – Hà Nội), được tự mình phát hiện, đào lên chiếc rìu đá, những mảnh gốm nằm sâu trong lòng đất, chàng sinh viên ấy đã mường tượng ra hình ảnh cuộc sống của người Hà Nội từ mấy nghìn năm trước.

“Đó là địa bàn của thời đại dựng nước đầu tiên, nơi mở đầu và là trung tâm của các cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc, chống đồng hóa, nơi “lắng hồn núi sông nghìn năm”, hội tụ và lan tỏa các giá trị tinh túy của đất nước và con người Việt Nam. Những bài giảng của thày cô “khai tâm” cho chúng tôi về tiến trình lịch sử đất nước phần nhiều lại tập trung vào địa bàn Hà Nội.

Các chuyến đi điền dã của chúng tôi về thời đại dựng nước đầu tiên, về nước Âu Lạc, thành Cổ Loa, An Dương Vương, đến Lý Thái Tổ định đô Thăng Long và các triều đại Lý, Trần, Lê… đều được triển khai tại Hà Nội nên tình yêu với mảnh đất này cứ lớn dần lên và tự nhiên như hơi thở vậy” – vị giáo sư trầm ngâm kể lại.

Những công trình nghiên cứu đặc sắc về Thăng Long – Hà Nội

Dành trọn đam mê cho khoa học, GS Nguyễn Quang Ngọc cho rằng, nghiên cứu lịch sử phải có sử liệu làm căn cứ, nên vô cùng coi trọng công việc thực địa, bởi theo ông, chỉ khi đến địa bàn nghiên cứu, khảo sát tường tận thì viết một công trình Sử học mới “thật” được. Trong ký ức của nhiều học trò và đồng nghiệp là hình ảnh vị giáo sư già nghiêm khắc, nhưng tận tình, đồng hành cùng họ trong những chuyến “đổ quân” về Đông Anh, đến Hoàng Thành Thăng Long để khảo sát và kết quả cuối cùng luôn các hội thảo khoa học hoành tráng, là những cuốn sách dày cộm, đầy ắp kiến thức khoa học và tính thực tiễn cao.

Hiện giáo sư Nguyễn Quang Ngọc là chủ biên hàng chục bộ sách, chủ trì hàng chục hội thảo lớn về lịch sử Thăng Long – Hà Nội. Phải kể đến đó là cuốn Định Đô thăng Long -Tầm nhìn thiên niên kỷ ra mắt năm 2020 nhân kỷ niệm 1010 năm Lý Thái Tổ định đô Thăng Long; cuốn Không gian khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long: Tư liệu và nhận thức (2016); Chủ biên Bách khoa thư Hà Nội (phần mở rộng 2017)…

Những cuốn sách ấy không chỉ làm sáng tỏ một phần lịch sử của Hà Nội mà còn là cách để ông trả nghĩa cho mảnh đất này sau một nửa thập kỷ gắn bó và trưởng thành ở đây.

Gọi tên ngành “Hà Nội học”

Đau đáu với lời dạy của các thày như GS Trần Quốc Vượng, Phan Huy Lê, nên giáo sư Nguyễn Quang Ngọc luôn ấp ủ ý tưởng hình thành ngành Hà Nội học để xứng tầm với giá trị văn hóa, lịch sử của Thủ đô. Năm 2004, khi là Viện trưởng Việt Nam học và Khoa học Phát triển, được tạo điều kiện, ông bắt đầu tổ chức các đề tài có tính liên ngành và tổng kết một số lĩnh vực về Hà Nội.

Năm 2010, Hội thảo khoa học quốc tế “Phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội văn hiến, anh hùng, vì hòa bình” nhân kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội đã đi đến quyết định xây dựng một ngành Hà Nội học liên ngành gắn với Khu vực học và Khoa học phát triển. Ngay sau đó, ông và cộng sự thực hiện hàng loạt các chương trình khoa học cấp nhà nước KX.09, Tủ sách Thăng Long ngàn năm văn hiến, Chương trình Bách khoa thư Hà Nội… cùng nhiều dự án cấp thành phố, cấp cơ sở nghiên cứu về Thủ đô. Đây cũng là cơ sở cho sự ra đời ngành Hà Nội học liên ngành.

Tháng 12/2011, ông và cộng sự tổ chức thành công hội thảo “Hà Nội học – Phương pháp tiếp cận và nội dung nghiên cứu”. Dựa trên kết quả này, Trung tâm Hà Nội học và phát triển Thủ đô được thành lập, trở thành địa chỉ tin cậy của các chuyên gia, các nhà nghiên cứu và giảng dạy về Hà Nội học trong nước và quốc tế.

Chia sẻ về ngành học này, GS Nguyễn Quang Ngọc cho biết, ông và cộng sự đã xây dựng được cơ sở lý luận và phương pháp luận cho ngành Hà Nội học liên ngành, biên soạn và xuất bản được Giáo trình Hà Nội học; tranh thủ sự hợp tác của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, Hội Sử học Hà Nội… xây dựng cơ sử dữ liệu và tủ sách Hà Nội học.

Sau khi ra đời, ngành Hà Nội học đã được đưa vào giảng dạy tại một số trường Đại học và phổ thông. GS Nguyễn Quang Ngọc cho rằng, Hà Nội đã đi trước các địa phương khác, chủ động xây dựng môn Hà Nội học, phù hợp với yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông mới. Vị giáo sư cũng tin tưởng, dẫu còn khó khăn, nhưng chắc chắn ngành Hà Nội học sẽ tiếp tục được hoàn thiện, đi vào ứng dụng thực tiễn, góp phần vào chiến lược phát triển toàn diện và bền vững của Thủ đô.

Tiễn tôi ra về, GS Nguyễn Quang Ngọc nói, ông vừa nhận quyết định nghỉ hưu nhưng chắc chắn “chưa hết nợ với Hà Nội”, nên sự nghiệp nghiên cứu khoa học và cống hiến cho Thủ đô vẫn chưa dừng lại. Là người trực tiếp tham gia xây dựng hồ sơ khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long thành Di sản Văn hóa thế giới, ông vẫn đau đáu, nặng trĩu một nỗi, phải cùng các nhà khoa học khác, làm sao nhanh chóng giúp Hà Nội khôi phục hoàn toàn được Điện Kính Thiên và không gian Điện Kính Thiên. “Bởi nếu không làm được điều này, chúng ta sẽ có lỗi với tiền nhân và hậu thế” – vị giáo sư trăn trở.

Bài viết của Thái Sơn, Báo Tuổi trẻ và Pháp luật.