Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là một quần thể kiến trúc cổ kính mà còn là biểu tượng sống động, nơi hội tụ và lan tỏa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của dân tộc Việt Nam. Được xây dựng từ năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông để thờ Khổng Tử, và sáu năm sau (1076) Quốc Tử Giám được lập kề bên, nơi đây trở thành trường đại học quốc gia đầu tiên, là cái nôi đào tạo nhân tài cho đất nước suốt gần 700 năm.
Quần thể kiến trúc này được chia thành năm khu vực rõ rệt, mỗi khu vực mang một ý nghĩa lịch sử và văn hóa sâu sắc, dẫn dắt du khách vào hành trình tìm hiểu về nền giáo dục đỉnh cao thời phong kiến. Nổi bật nhất trong khu di tích chính là Khuê Văn Các – một gác nhỏ xinh xắn với kiến trúc độc đáo, được xem là biểu tượng của tinh thần hiếu học và sự chói sáng của văn chương, nay đã trở thành biểu tượng của Hà Nội.
Giá trị vô giá và được bảo tồn kỹ lưỡng nhất của Văn Miếu là 82 bia đá khắc tên các vị tiến sĩ triều Lê và Mạc. Những tấm bia này được đặt trên lưng rùa đá, mang ý nghĩa trường tồn, không chỉ vinh danh những người đỗ đạt cao mà còn là những tài liệu sử học quý báu ghi lại triết lý giáo dục, quy mô thi cử và lịch sử khoa bảng của các triều đại. Mỗi tấm bia là một bài học về ý chí vươn lên, khuyến khích nhân tài và là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của học vấn đối với vận mệnh quốc gia.
Ngày nay, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn giữ vững vai trò là trung tâm văn hóa. Đây là nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động tôn vinh truyền thống hiếu học, nơi các sĩ tử tìm đến trước mỗi kỳ thi để xin chữ, cầu may mắn, và thể hiện sự kính trọng đối với tiền nhân. Quần thể này là minh chứng hùng hồn cho sự ưu tiên giáo dục hàng đầu của các triều đại phong kiến Việt Nam, đồng thời là niềm tự hào về một truyền thống học thuật liên tục, góp phần làm nên sự bền vững của nền văn hiến dân tộc.
Tác giả: Hoàng Văn Huy
